Canon van Zuid-Holland

De uitleenbibliotheek van Hendrik Scheurleer

1757

Verlichting voor het individu

Onder invloed van internationale verlichte denkbeelden over mens en samenleving werd in de 18e eeuw steeds meer aandacht aan de ontwikkeling van het individu besteed. Vooral onder de opkomende burgermiddenklasse groeide de belangstelling voor 'de rede' - het 'gezond verstand', dat de samenleving naar een hogere trap van 'beschaving' moest brengen. Om dit te bevorderen zouden zoveel mogelijk mensen met de nieuwe verlichtingsliteratuur in aanraking moeten worden gebracht. Vanuit dit denkbeeld opende de Haagse boekhandelaar Hendrik Scheurleer in 1757 de eerste Nederlandse 'leesbibliotheek'. Deze was aanvankelijk gevestigd aan de Prinsengracht, maar verhuisde al na een jaar naar een 'Salle Publique' aan het Buitenhof. Boeken waren hier niet alleen te koop, maar ook, tegen betaling, te leen. Deze actieve bevordering van individuele ontwikkeling zou veel navolging krijgen. Eerst vanuit burgerkring, zoals bijvoorbeeld door de Maatschappij tot Nut van 't Algemeen (1784), maar al gauw ook vanuit de overheid die de ontwikkeling van 'het volk' al in de eerste Grondwet (1798) tot een uiterst belangrijke taak verhief. In historisch perspectief kan de 'leesbibliotheek' van Scheurleer worden gezien als een eerste stap in de richting van het huidige bestel van openbare bibliotheken.