Regiocanons  >  Zuid-Holland  >  Zuid-Holland

Spinoza en Bayle

17e eeuw

Invloedrijke filosofen

Benedictus de Spinoza (1632-1677), de bekendste Nederlandse filosoof, groeide op in de Portugees-Joodse gemeenschap in Amsterdam. Hij kon zich echter niet vinden in de strenge geloofsregels in dit milieu, met als gevolg dat hij in 1656 werd verstoten. Hij vestigde zich achtereenvolgens in Rijnsburg, Voorburg en Den Haag. In 1670 publiceerde hij anoniem zijn Tractatus Theologico-Politicus. Het werk veroorzaakte veel ophef vanwege de kritische opmerkingen over  de bijbel en de erin geventileerde ideeën over vrijheid van meningsuiting, tolerantie en democratie. Zijn bekendste werk, de Ethica, werd uit angst voor represailles pas na zijn dood gepubliceerd.  Spinoza stelde er onder andere in dat er geen sprake zou zijn van een bovennatuurlijke God die de wereld regeert, maar dat de wereld onderhevig is aan natuurwetten. Spinoza's ideeën waren van grote invloed op het Verlichtingsdenken. Het huis waar Spinoza in Rijnsburg woonde is nu een museum. In Den Haag staat een standbeeld van hem.

Pierre Bayle (1647-1706), de 'filosoof van Rotterdam', werd geboren in Frankrijk. Vanwege zijn protestantse geloof vluchtte hij naar de Republiek, waar hij hoogleraar werd aan de Illustere School van Rotterdam. Hij raakte er echter in conflict met orthodoxe calvinisten omdat hij vond dat filosofie niet aan theologie ondergeschikt was. Ook beweerde hij dat godsdienst om geloof draaide en niet met rationele argumenten kon worden onderbouwd. Deze opvatting werd als radicale kritiek op de godsdienst opgevat. Gevolg was dat Bayle in  1693 werd ontslagen. Ook zijn belangrijkste werk de Dictionnaire historique et critique uit 1697, een soort Encyclopedie avant la lettre, veroorzaakte veel ophef. Zij tegenstanders  beschuldigden hem ervan 'spinozistische ideeën' te verkondigen en dat was destijds een ernstige beschuldiging. Nog steeds is er geen consensus over zijn denken. Was hij nu een calvinist of een vrijdenker?

Andere canons:

• Links en literatuur