Canon Hof van Twente  www.canonvanoverijssel.nl

De marke Stokkum

ca. 1200

Ontstaan, ontwikkeling en beëindiging van de marken

Tijd van steden en staten

Op dit bankje in het aloude Stokkum zijn in de loop der tijd, op een rustig moment van de dag, de nodige verbintenissen voor het leven gesmeed. Niemand zal op dat moment gedacht hebben aan de historische plek waarop één en ander werd beklonken. Dit bankje staat namelijk op het laatste stukje grond dat nog eigendom is van de marke Stokkum, nabij de plek waar in vroeger tijden de markevergaderingen werden gehouden. Een tastbare herinnering aan een tijd waarin de markebesturen het wel en wee op het platteland bepaalden.

Eerste bewoning

De eerste landbouwers in ons gebied hielden bij hun zoektocht naar een gunstige vestigingsplaats uiteraard rekening met de bodemgesteldheid. Uiteindelijk werden de dekzandruggen, met het benodigde open water in de directe omgeving, als de meest ideale plekken beschouwd. Boerderij en bouwakker op de hoge grond werden privébezit, terwijl de niet in cultuur gebrachte woeste gronden in de buurt, bestaande uit bos, wilde weiden, heide, moeras en veengrond, als gemeenschappelijk bezit werden gezien. Door de bevolkingsgroei belandde men vroeg of laat echter bij grond die door de naastliggende buurschap als hun domein werd beschouwd. Dit vormde de aanleiding om gezamenlijk een grens vast te stellen. Deze begrenzing in de 12de en 13de eeuw is het begin van de markevorming geweest.

Ontstaan marken

De marke vormde de basis van de boerensamenleving. De organisatie richtte zich allereerst op reglementering van het grondgebruik. Tot haar taak behoorden later ook de functies die tegenwoordig door gemeente en waterschap worden uitgeoefend. Binnen het markegebied lagen de erven die vanouds bestonden en dus een aandeel hadden in de onverdeelde woeste grond. Men noemde dat gewaarde boerderijen. Het aantal waren bleef door de eeuwen heen gelijk; wel konden ze opgesplitst worden in halve of kwart waren. Die waren gaven gebruiksrechten op de gemeenschappelijke gronden, zoals: laten weiden van vee, oogsten van hooi, steken van turf, maaien van plaggen en kappen van bomen. De bewoners van de marken vielen in verschillende groepen uiteen. De eigenaren van de gewaarde erven konden zowel zogenaamde eigenerfde boeren zijn als edellieden of geestelijke instellingen. Daaronder stonden de meiers, hoveniers of huislieden als pachters van de gewaarde erven. Onderaan de maatschappelijke ladder stonden de kotters, brinkzitters of katers: bewoners van kleine boerderijtjes of hutten. De kotters hadden juridisch geen aandeel in de gemeenschappelijke gronden. Toch kregen ze in de loop der tijd, als men markegronden aankocht of pachtte, beperkte rechten toegewezen.

Markebestuur

Het bestuur van de marke stond onder leiding van de holtvester of erfmarkerichter, een meestal erfelijke functie die verbonden was aan een bepaalde boerderij of havezate. Overige bestuursleden, assessoren of keurnoten genoemd, waren vertegenwoordigers van de eigenaren van de belangrijkste boerderijen. Voor het dagelijks beheer van de marke werden de bewoners ingeschakeld in de functie van onder andere gezworene (toezicht op handhaven markeregels), setter (toezicht op financiën), vlierwachter (toezicht op steken van schadden), schutter (toezicht op weiden van vee), en markebode (manusje van alles). De marken vormden eeuwenlang het laagste, bijna zelfstandig opererende, bestuursorgaan, vergelijkbaar met de tegenwoordige gemeenten. Een aantal marken vormde samen een gericht; in ons gebied de richterambten Delden, Diepenheim en Kedingen, waartoe Goor en Markelo behoorden, terwijl allerlei gerichten samen het drostambt Twente vormden. In het gebied van de tegenwoordige gemeente Hof van Twente opereerden vroeger de marken: Markelo, Stokkum, Herike, Elsen, Diepenheim, Markvelde, Delden, Deldenerbroek, Grote Boermarke, Wiene en Kotwijk, Bentelo en Hengevelde.
Vanaf de Franse tijd stimuleerde de overheid dat de marken ontbonden zouden worden en de gemeenschappelijke gronden geprivatiseerd, zodat ze effectiever benut zouden worden. Toch duurde het nog tot het midden van de 19de eeuw voor de meeste marken definitief waren opgeheven.

     
 

Download

de canonkijker voor
iphone of android
JagersSint MartinuskerkGraven van GoorBorgmannnenStokkumStadsrechtenBandijkMarkelose BergHeren van WischStadsschool/markeschoolFreules Slag om GoorEergetouw/wentelploegSchneiders en ScherersHuis te DiepenheimBisschop op oorlogspadVan Wassenaer ObdamKlopjesDe KroonBoer MensinkHuttenkloasSchippersherbergJoodse begraafplaats BroederschapAinsworthSchimmelpenninckHet NutNoaberschopKamer van KoophandelStaatsspoorlijn DRederijkerskamerGasfabriekWatermolenStoppelhanenDrinkwaterBroezeLandbouwvereniging TuindorpDe piassenBoerenbruiloftKlaagtonenBombardementRietveldhuisjesTwickelKaatje 5MechaniseringSchreuderDe WaerdenborchHof van TwenteGebouwen
Overijssel
InfoKaartTijdbalkHome