Canon van Zwolle  www.canonvanoverijssel.nl

Zwollerkerspel

1802-1967

De groentetuin van Zwolle

Tijd van burgers en stoommachines

Of de Zwollerkerspelaren de annexatie van Zwollerkerspel door Zwolle tenslotte als "winst" hebben ervaren, dat moet de geschiedenis te zijner tijd maar uitmaken. Vaststaat, dat die annexatie voor velen niet hoefde. Vaststaat ook, dat er velen zijn die met lede ogen hebben aangezien hoe prachtige stukken van het voormalige grondgebied van Zwollerkerspel werden volgebouwd. [Schelhaas, H., "750 jaar Zwolsen, Zwollenaren en hun kerspel", in: Ach Lieve Tijd (1980)].

De "annexatie" van Zwollerkerspel door Zwolle vond plaats op 1 augustus 1967. Het was het resultaat van tientallen jaren politiek touwtrekken. De sinds mensenheugenis aanwezige  groene band van weilanden en natuur die de stad omringde, was gaan knellen. Zwolle wilde graag nieuwbouwwijken en industrieterreinen aanleggen, in de richting van de IJssel en de Vecht, maar zag zich daarin belemmerd door de gemeente Zwollerkerspel. Uiteindelijk kreeg Zwolle groen licht van het provinciaal bestuur voor de toevoeging van een flink deel van Zwollerkerspel aan Zwolle en niet lang daarna ook van de Tweede en de Eerste Kamer. Dat kwam niet onverwacht, want de landelijke overheid had in de Tweede Nota Ruimtelijke Ordening van 1966 aan Zwolle een belangrijke rol toebedeeld: de stad moest industrialiseren en uiteindelijk uitgroeien tot een stad met ten minste 250.000 inwoners.

De gemeente Zwollerkerspel was vele malen groter dan Zwolle. De gemeente omvatte de dorpen en buurschappen Berkum, Cellemuiden, Frankhuis, Genne, Haerst, Harculo, Herfte,  Hoog- en Laag-Zuthem, Ittersum, Langenholte, Mastenbroek, Oldeneel, Schelle, Spoolde, Streukel, Voorst, Westenholte, Windesheim,  Wijthmen en Zalné. In 1967 kreeg Zwolle het grootste deel van dit gebied. De rest ging naar Genemuiden, Hasselt, Heino en IJsselmuiden. Na de samenvoeging was het grondgebied van Zwolle in één klap vervijfvoudigd en het aantal inwoners met 12.889 toegenomen. Zwolle had daarmee weer de macht over het buitengebied in handen die het voor 1802 ook had gehad.     

Zwollerkerspel heeft altijd een belangrijke rol gespeeld in de geschiedenis van Zwolle. De boeren die er woonden leverden de stad groente, vlees, melk en boter. Tot ver in de vorige eeuw waren ze met hun waren te vinden op de Zwolse markten. Maar het gebied was ook in andere opzichten belangrijk voor de Zwollenaren. In de Middeleeuwen ontstonden er de ver buiten de landsgrenzen beroemde kloosters van de moderne devoten in Windesheim en het Agnietenbergklooster van de al even beroemde Thomas a Kempis. Ook het middeleeuwse kasteel Voorst stond op het grondgebied van Zwollerkerspel. Vanaf de 18de eeuw verrezen er landhuizen als Boschwijk, Landwijk, Veldwijk, Zandhove en Soeslo. En, niet te vergeten, tot op de dag van vandaag vinden Zwollenaren er hun laatste rustplaats op de begraafplaatsen Bergklooster (sinds 1399), Kranenburg (sinds 1933) en Voorst/Westenholte (sinds 1933).
Zwollerkerspel viel sinds de late Middeleeuwen juridisch onder Zwolle. Met een "kerspel" werd op het platteland zowel een kerkelijke gemeente als een bestuurlijke eenheid aangeduid. Zwollerkerspel werd ook wel het Schoutambt van Zwolle genoemd. Het bestuur en de afhandeling van eenvoudige juridische zaken was namelijk in handen van een door Zwolle aangewezen schout. Een vrij logische zaak omdat de buurschappen van Zwollerkerspel eenvoudigweg te klein waren voor het voeren van een zelfstandig bestuur. Het gebied was uitgesproken dun bevolkt. De bewoners waren voornamelijk eenvoudige boeren.

Aan de juridische band met Zwolle kwam een einde in oktober 1802. De bestuurders van de Bataafse Republiek (1795-1806) stelden naar Frans voorbeeld dorpen en steden gelijk in een nieuwe bestuursvorm: de gemeente. Ook Zwollerkerspel werd aangewezen als een zelfstandige gemeente en zou dat tot 1967 blijven. Eerste burgemeester werd de uit een Zwolse regentenfamilie afkomstige L.H.C. Nilant. Voor de bewoners van Zwollerkerspel (in die tijd ongeveer 3.500) veranderde er niet veel. Voor voorzieningen als gezondheidszorg en onderwijs waren ze nog steeds op Zwolle aangewezen. Daar in de stad was ook hun gemeentehuis gevestigd, eerst in het Stadswijnhuis in de Sassenstraat en vervolgens in de Koestraat, de Nieuwe Markt, de Melkmarkt en van 1916 tot de opheffing van de gemeente in 1967 in het grote herenhuis aan het Ter Pelkwijkpark op nummer 18.

Zwolle zou na de samenvoeging gebruik maken van de nieuwe ruimte. Wijken als de Aa-landen, Zwolle-Zuid en Stadshagen werden er gebouwd of uitgebreid, evenals de industrieterreinen Voorst en Marslanden. Het landschap rondom de Agnietenberg en bij Wijthmen werd ingrijpend aangetast en kreeg een geheel andere functie als recreatiegebied. Zwolle kreeg er de Agnietenplas en de Wijthmenerplas voor terug.
Toch bleef veel van het oude landelijke karakter van Zwollerkerspel bewaard. Tot op de dag van vandaag trekken Zwollenaren met regelmaat de stad uit voor een rondje Zwolle dwars door het oude Zwollerkerspel. Misschien ervaren ze dan iets van de sfeer die C.W. van der Pot in zijn boek Zwolle's omgeving omstreeks 1900 beschreef: "Aantrekkelijker nog dan de weg, die over de noordelijkste der beide zandruggen liep, was de Wythmerweg [nu Valkenbergweg] over de zuidelijke rug langs het Erfgenamenbos en de twee heuvels, waar soms een fazant opvloog uit het hout en menig haasje wegstoof, verschrikt door het verstoren van de eenzaamheid. Van die heuvels had men een prachtig uitzicht. Aan de ene zijde keek men over de rieten daken en eikebosjes van Herfte naar een grote vlakte met de Dalfser bossen op de achtergrond, waar het spitse torentje van de Hoonhorster kerk juist bovenuit kwam; aan de andere kant zag men de Zwolse torens half verscholen tussen het groen rechts van Selhorst, links van Boschwijk, van welks huis de gehele achtergevel zich vertoonde. De weg liep door tot aan de Poppenallee bij de Wythmer school." 

  
 

Download

de canonkijker voor
iphone of android
Eerste bewoningDe kersteningStadsrechtenHanzeCeleKasteel VoorstKempisSassenpoortSt. LucienachtSchepenzaalPeperbusTachtigjarige OorlogSt. MichaëlskerkTer BorchHopmanshuisSchnitger-orgelVrouwenhuisFeithZwolse CourantFranse tijdHoofdstadThorbeckeZwollerkerspelSynagogeWillemsvaartOdeonWispelweyArbeiderswoningenStationStoelWatertorenZACSDAPDiezerstraatArt nouveauOverstromingCrisisjarenIJsselbrugVeemarktBroodOorlogsmonumentHoltenbroekRienksBedrijventerrein VoorstSloop kerkStadhuisHogeschoolMoskeeIsalaBlauwvingers
Overijssel
InfoKaartTijdbalkHome