Canon van Zwolle  www.canonvanoverijssel.nl

Art nouveau

rond 1900

Aansprekende architectuur

Tijd van wereldoorlogen

Het is typerend voor de frisse wind die door Zwolle waaide dat de huizen niet in een traditionele bouwstijl, maar in de modieuze Jugendstil werden opgetrokken. Jonge, vooruitstrevende architecten als G.G. Post, G.B. Broekema en M. Meijerink strooiden rijkelijk met kenmerkende Art Nouveau-elementen als organische vormen, kleurrijke baksteen, glas-in-loodramen en tegeltableaus. [Hove, J. ten, Geschiedenis van Zwolle (Zwolle 2005)].

Het hier uitgesproken enthousiasme over de modieuze huizen met art-nouveau-elementen slaat op de huizen in de in 1902 gebouwde Prins Hendrikstraat en de Wilhelminastraat, beide gelegen in de zich toen snel uitbreidende wijk de Veerallee. Rond 1900 verschenen in Zwolle binnen en buiten het centrum nog veel meer panden in deze stijl. De gestileerde, zwierige plantaardige motieven die de architecten gebruikten, werden in die tijd als volstrekt nieuw en zelfs als een beetje decadent ervaren. Deze stijlkenmerken staan bekend als art nouveau of jugendstil. Het contrast met de huizen en gebouwen uit de voorafgaande periode was groot. We gaan even in de tijd terug.  

Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw kwamen er in Zwolle meer en meer inwoners bij en dus ook steeds meer woningzoekenden. Tussen 1849 en 1899 steeg het aantal Zwollenaren van bijna 18.000 tot ruim 30.000. In de binnenstad was geen ruimte meer, zodat er in de buitenwijken gebouwd moest worden. Dat was eenvoudiger geworden toen in de jaren veertig van de 19de eeuw de middeleeuwse wallen, bolwerken, muren en poorten waren afgebroken. Afgezien van de stadsgracht was er nu geen fysieke scheiding meer tussen het oude centrum en het buitengebied. Voor de arbeiders ontstond woonruimte in de Kamperpoort, in Dieze en in Assendorp.  

Maar ook de beter gesitueerden hadden behoefte aan woningen. Ze wilden de drukke binnenstad ontvluchten en vonden een rustige plek om te wonen binnen de nog vrijwel onbebouwde ruimte tussen de stadsgracht en het station. Voor hen geen rijtjeshuizen, maar imposante villa's en herenhuizen. Zo ontstonden in de tweede helft van de 19de eeuw straten als het Groot Wezenland, het Klein Wezenland (nu Burgemeester van Roijensingel) en de Stationsweg. Iets minder deftig waren de Emmawijk, de Willemskade en de Rhijnvis Feithlaan.
De bouwstijl van de panden die daar verrezen volgde de mode van die tijd. De architecten kozen meestal één van de vele neostijlen, afgeleid van gerenommeerde bouwstijlen uit het verleden, zoals de gotiek, de renaissance en het classicisme. Een voorbeeld van een neoclassicistisch ontwerp uit die tijd is hotel Wientjes aan de Stationsweg. Het oorspronkelijke gebouw, dat slechts half zo groot was, dateert uit 1868. Het was de ambtswoning van burgemeester Van Nahuijs (van 1867 tot 1897). Veel architecten kozen voor een combinatie van al deze historische bouwstijlen, de eclectische bouwstijl. Voorbeelden van de eclectische bouwstijl in Zwolle zijn de Plantagekerk (1875), de Synagoge (1899) en de panden aan de Burgemeester van Roijensingel. 

In de jaren negentig van de 19de eeuw probeerden kunstschilders, vormgevers, architecten en andere kunstenaars uitdrukking te geven aan de tijdgeest, die gevoed werd door nieuwe technieken en uitvindingen, en nieuwe inzichten over de relatie mens en maatschappij. Moderne architecten kozen voor een reactie op de wat streng aandoende, op het verleden geïnspireerde neostijlen. De nieuwe bouwstijl volgens de ideeën van art nouveau was zwierig en decoratief, alleen al door de  gebruikte materialen. Typisch Nederlands was het gebruik van gladde, helder gekleurde stenen en de verlevendiging van gevels door tegelplateaus. Die waren door de vele plateelfabrieken in ons land ruim voorhanden. In de Veerallee en de Kamperpoort zijn deze tegelplateaus bijvoorbeeld te vinden aan de gevels van de huizen in de Wilhelminastraat, de Emmastraat en aan de Willemskade. Voor deze versieringen gebruikten de ontwerpers vaak uit de natuur afkomstige motieven als de pauw, de libelle, de waterlelie, het kastanjeblad, de zonnebloem, de iris en de distel.
Voor de bouw van art-nouveauhuizen in Zwolle waren vooral de architecten G.G. Post en G.B. Broekema van belang. Zij ontwierpen tussen 1902 en 1907 veel panden in de hiervoor al genoemde straten. Andere huizen in art-nouveaustijl van Post zijn onder andere te vinden in de Oosterlaan, de Assendorperstraat, het Assendorperplein, de Diezerstraat, de Luttekestraat en aan de Grote Markt. Architect Broekema ontwierp art-nouveauhuizen in bijvoorbeeld de Van Nagellstraat en de Assendorperstraat. Bij al hun huizen gingen bouwkunst en kunstnijverheid hand in hand. Alle onderdelen van een huis of gebouw moesten kunst zijn. De gevels vallen op door loggia's, erkers en torentjes. Ook maakten ze veel gebruik van smeedijzeren hekwerken, bijvoorbeeld voor de afscheiding van een balkon.
De art nouveau is van korte duur geweest. Na 1915 koos een nieuwe lichting architecten voor een meer functionele, emotieloze manier van bouwen, die bekend is geworden als "de nieuwe zakelijkheid" of het "Nieuwe Bouwen". Een voorbeeld daarvan is de voormalige Ambachtsschool (1932-1934) aan de Hortensiastraat, gebouwd door de architecten A. Baart en L. Krook.

Veel panden of versieringen uit de tijd van de art nouveau zijn inmiddels verdwenen, maar wie er oog voor heeft kan in de binnenstad en in de Veerallee nog voldoende voorbeelden terugvinden.

  
 

Download

de canonkijker voor
iphone of android
Eerste bewoningDe kersteningStadsrechtenHanzeCeleKasteel VoorstKempisSassenpoortSt. LucienachtSchepenzaalPeperbusTachtigjarige OorlogSt. MichaëlskerkTer BorchHopmanshuisSchnitger-orgelVrouwenhuisFeithZwolse CourantFranse tijdHoofdstadThorbeckeZwollerkerspelSynagogeWillemsvaartOdeonWispelweyArbeiderswoningenStationStoelWatertorenZACSDAPDiezerstraatArt nouveauOverstromingCrisisjarenIJsselbrugVeemarktBroodOorlogsmonumentHoltenbroekRienksBedrijventerrein VoorstSloop kerkStadhuisHogeschoolMoskeeIsalaBlauwvingers
Overijssel
InfoKaartTijdbalkHome